Terwijl ik dit schrijf luister ik opnieuw naar het album Blackstar. De laatste liedjes van Bowie brengen me terug naar de dag die ons leven verdeelde in ervoor en erna. Ik kan het album nog steeds niet met droge ogen luisteren. Vooral het liedje Lazarus bezorgt me telkens een brok in mijn keel. Het is alsof Maxine via de woorden van David Bowie tot me spreekt en me geruststelt:

This way or no way, you know I’ll be free
Just like that bluebird now, ain’t that just like me?
Oh, I’ll be free, just like that bluebird
Oh, I’ll be free, ain’t that just like me?

Diagnosedag

Het luisteren van het album is een ritueel geworden op deze diagnosedag. Nu, tien jaar nadat ze van ons wegvloog, heb ik het gemis van Maxine in mijn leven kunnen verweven en geef ik betekenis aan haar overlijden met de dingen die ik doe. Maar elke 11e januari ga ik weer terug naar die wachtkamer. Naar het moment waarop onze dochter in de MRI werd onderzocht en we lazen over David Bowie. Alsof het bericht het nieuws voorspelde wat we even later van de arts hoorden: ‘Maxine heeft een tumor op haar hersenstam en dat is niet te genezen. Ze zal daaraan overlijden.’

Inspirerend levensverhaal

Na de diagnose hoorden we continue David Bowie op de radio. Zijn muziek kleurde mede onze dagen in. Zijn nummers gaven me een melancholisch gevoel en lieten me met heimwee terugdenken aan vroegere tijden waarin we nog niet zulke grote zorgen hadden. Sommige songs tilden me op, anderen maakten verdrietig. Tijdens haar ziekzijn reisden Jeroen en ik samen naar Groningen om de expositie David Bowie is te bewonderen en energie op te doen in deze moeilijke tijd. Zijn levensverhaal inspireerde om alles uit het leven te halen. Dat hebben we in die periode zoveel mogelijk gedaan.

Heldin

Ze zijn voor ons voor altijd verbonden: Maxine en David Bowie. Deze verbinding hebben we vormgegeven door op haar uitvaart Heroes te laten horen, terwijl er beelden van een levenslustige Maxine op het scherm te zien waren. We kozen voor dit liedje omdat ze volgens ons een heldin was in hoe ze haar ziekte droeg, hoe ze ons telkens uitnodigde in het nu te zijn en hoe ze ons was voorgegaan naar de overkant. Het liedje duikt op de meest bijzondere momenten onverwachts op.

Na haar overlijden bleven we op zoek gaan naar David Bowie. We kochten meer albums, keken zijn docu’s. Met vrienden, tevens fans van het eerste uur, kochten we kaartjes voor Celebrating Bowie, waar voormalige bandleden een eerbetoon aan hem brachten. En we bezochten, nog net voor de Corona-pandemie, de musical Lazarus, gebaseerd op zijn muziek en geïnspireerd op de film The man who fell to earth, waar David Bowie in speelde.

Zijn muziek brengt me telkens dichtbij haar. En ook weer terug naar 11 januari 2016 toen alles anders werd.

Het bericht 11 januari 2016: Hoe the final act van Bowie ook die van Maxine inleidde verscheen eerst op Beroeren.

 “Wat het boeddhisme mij brengt, is kalmte en houvast. Het is voor mij de enige manier die werkt om erbij te blijven, bij alles wat er in het leven is. Dat heeft ook met mijn korte aandachtsspanne te maken. Ik vind het moeilijk me te concentreren. Maar tijdens Berends ziekte en bij en na zijn overlijden wilde ik per se met mijn volle aandacht aanwezig zijn.” En dat lukte haar. Zelfs op het onvoorstelbaar moeilijke moment, toen ze Berend moest begraven. Ze ging op de grond zitten, voelde de aarde waarin haar zoon werd gelegd en bleef met al haar zintuigen in het moment. “Die volledige aanwezigheid kon ik alleen maar bereiken door mijn kennis en ervaringen met het boeddhisme en meditatie. “Het lijkt”, zegt ze, “alsof het boeddhisme toegang geeft tot een andere dimensie van bestaan. Dat ervaar ik in geen enkele andere levensbeschouwing.”

Een spirituele zoektocht

Nynke’s kennismaking met het boeddhisme begon in haar twintiger jaren, tijdens haar studies journalistiek en godsdienstwetenschappen. Haar zoektocht bracht haar langs tal van levensbeschouwingen en religies. “Ik ben nieuwsgierig naar alles wat het leven te bieden heeft, dus ik heb van alles geprobeerd: zweethutsessies, yoga, shiatsu, boeddhistische meditaties.” Uiteindelijk constateerde ze dat alle stromingen uit hetzelfde vaatje tappen. Maar dat het boeddhisme het beste past bij haar kijk op het leven. Toch heeft ze zich nooit volledig aangesloten bij een kerk of stroming. “Dat zal ongetwijfeld met mijn kerkelijke opvoeding te maken hebben. Dus ik haal uit het boeddhisme wat ik nodig heb.”

Wat Nynke vooral aanspreekt in het boeddhisme is de aandacht voor de omgeving en de verbondenheid met al het leven om ons heen. Ze vertelt over haar stilteretraite, waar elke ochtend een dankgebed van Jotika Hermsen werd voorgelezen, waarin de zon, de maan en alle levende wezens werden bedankt, ook de mieren en het gras. “Dat gebedje vat mijn wereldbeeld perfect samen. Ik voelde me als jong kind erg verbonden met alle levende wezens om me heen. Die verbondenheid verleerde ik in de christelijke traditie waarin ik opgroeide. Door de christelijke uitspraken en liederen die me vormden, kreeg ik vooral een focus op het eindpunt mee, alsof het dáár allemaal goed is, en we ons hier aan allerlei bedachte regeltjes en rituelen moeten houden om het hier goed te doen. Het was vooral niet zintuiglijk. Door die gerichtheid op God in het hiernamaals, een wezen búiten ons, lijken we te vergeten wat er hier en nu om ons heen gebeurt. Terwijl het leven voor mij juist heel ervaringsgericht en zintuiglijk is. Dat maakt mijn rouw tegelijkertijd ingewikkeld, want sinds Berends dood sta ik weer met een been in het hiernamaals. Ik ben hier, maar hij is daar.”

“Ik haal uit het boeddhisme wat ik nodig heb.”

‘Doodgaan is gewoon uitademen’

Geïnspireerd door dat gebed, besloot Nynke Jotika Hermsen op te zoeken, om te praten over Berend en hoe er vanuit het boeddhisme naar de dood wordt gekeken. “Dee boeddhistische gedachte dat alles vergankelijk is, troost mij. En ook dat wij als mens daarin geen uitzonderingspositie hebben. We zijn, zoals Jotika zegt, zoals de planten en de dieren. We zijn allemaal gelijkwaardig. Alles leeft, alles is bezield, en alles sterft.”

Die visie helpt Nynke als rouwende moeder. “Dat maakt dat ik er vrede mee kan hebben dat Berend niet meer leeft. Ik kan accepteren dat wij dat niet in de hand hebben. Het idee dat zijn dood ons niet persoonlijk is aangedaan, maar voortkomt uit iets groters, maakt het draaglijk. Dat ik zijn moeder mocht zijn, is op zichzelf al een geschenk. Jotika’s uitspraak, ‘doodgaan is gewoon uitademen’, helpt mij daarin. Want als je alles op ademen betrekt, dan zijn wij en ook onze kinderen ergens begonnen met ademen. Zij zijn ergens ontstaan en uit ons geboren. Ik denk dat hij nu terug is op de plek waar hij was voordat hij naar ons kwam.”

Wedergeboorte als vorm van houvast

Ze heeft het gevoel dat Berend, of iets van boven, van zich laat horen. Sinds zijn dood verschijnt er regelmatig een specht op emotionele momenten. De specht is van betekenis, omdat Nynke samen met de kinderen naar het geroffel stond te luisteren vlak voordat Berend ziek bleek te zijn. Een intiem, kostbaar geluksmoment.

Toen ze Berend in het graf hadden gelegd, hoorden ze de specht, en direct na de begrafenis, toen ze een broodje aten in de duinen, zat er eentje op een tak recht recht boven hun hoofden te tikken. Zo zijn er meer bijzondere momenten geweest die moeilijk waren en ze werd gerustgesteld.
“Ik versta hem niet, maar ik snap dat hij met mij communiceert. Alsof die specht  zegt: ‘stil maar.’” Nynke haalt daar vertrouwen uit, al wil ze die ervaring niet rationaliseren. “Want dat doe ik dan alleen maar uit een verlangen naar houvast. Dat is ook wat mediterende monniken zeggen; op het moment dat je gedachten probeert onder woorden te brengen, dan verlies je de essentie van de ervaring.”

Toch heeft ze moeite met de boeddhistische overtuiging van wedergeboorte en het nirvana. “Het voelt voor mij alsof dat ook weer een vorm is van houvast zoeken. En ja, Berend was helemaal af, dus dan is het bijna logisch om te denken dat hij naar het nirvana is gegaan. Maar ik ben er helemaal oké mee dat ik dat niet weet.” Ze herinnert zich een uitspraak van theologe Christa Anbeek dat het ook een menselijke invulling kan zijn omdat we niet kunnen aanvaarden dat iemand echt helemaal weg is. Zo hoort Nynke veel rouwende moeders zeggen: ‘als ik zelf dood ben, dan zie ik je weer.’ “Maar dan hebben we zelf ook geen lichaam meer. We zullen elkaar echt nooit meer vasthouden, terwijl ik daar zo naar verlang. Het was een schok toen ik me dat realiseerde.”

“Het voelt voor mij alsof dat ook weer een vorm is van houvast zoeken. En ja, Berend was helemaal af, dus dan is het bijna logisch om te denken dat hij naar het nirvana is gegaan. Maar ik ben er helemaal oké mee dat ik dat niet weet.”

Begeerte en loslaten

In het boeddhisme wordt verlangen gezien als bron van lijden. Nynke voelt dat ook zo. “Vooral de eerste anderhalf jaar had ik zoveel huidhonger, zulke diepe fantoompijn, dat ik er onpasselijk van werd.” Toen ze dat besprak met Jotika, kreeg ze het advies om het verlangen los te laten, ook om er voor haar andere kind te zijn. “Daarmee raakte ze me gigantisch, want daar had ze een punt. Want als ik steeds in dat verlangen zit, wat ik geef ik mijn dochter dan? Ik vond alleen dat je onmogelijk van een moeder die haar kind heeft verloren kunt vragen dat verlangen los te laten.” Toch begreep ze later dat het niet gaat om het loslaten van de liefde, maar om het loslaten van de gehechtheid waaraan ze zo lijdt. “Ik hoef de band met Berend niet los te laten, want de liefde voor hem blijft exact hetzelfde, maar het verlangen dat alles precies moet blijven zoals het was, mag ik wel verzachten.”

Weg van de stilte

In de loop van de tijd heeft Nynke haar eigen pijn steeds beter leren dragen. De ervaringen die ze opdeed tijdens een stilteretraite helpen daarbij. “Na een half jaar heb ik me daarvoor aangemeld. Door eerdere ervaringen wist ik: de weg van de stilte is de weg die ik moet nemen.” De retraite was het eerste moment dat ze het verlies van Berend helemaal tot zich liet doordringen. Thuis was ze vooral bezig om met haar dochter en man manieren te zoeken om een beetje normaal door te leven. Tijdens de stilteweek hoefde ze haar verdriet voor niemand te verbergen. “Wat daarbij hielp was dat Ria van Mil, de begeleidster, zei: ‘je hoeft niet uit te reiken naar ons, wij ook niet naar jou’. Toen kon ik pas echt verdrietig zijn. Ik zat dus alleen maar te huilen op mijn yogamat, soms leek ik wel een wolf. Ik had waardering voor de andere deelnemers, want het was niet fijn mij zo te zien. Maar ik kon er niks aan doen. Er kwam zóveel verdriet uit.”

“Een belangrijke boeddhistische les over verdriet die ik van de retraite heb meegenomen is: ‘soms mag je het op schoot nemen en wiegen. En soms leg je het even naast je neer.’ Dus dat probeer ik. Je zou het mindfulness kunnen noemen.” Ze vertelt over een bezoek aan een speeltuin waar ze veel met Berend kwam en waar ze deze les laatst nog heeft toegepast. “Ik zag hem weer voor me: kwetsbaar, dun en kaal. Hij had de energie niet meer om op de toestellen te klimmen, wat me diep raakte. Terwijl ik daar aankwam voelde ik al die sensaties. Met de oefeningen die ik van Ria leerde kon ik de gevoelens toelaten, er even mee zijn en ze daarna ook weer loslaten. Toen hoorde ik de specht weer en wist: dit heb ik goed gedaan. Vervolgens kon ik verder naar het volgende moment.”

“Na een half jaar heb ik me daarvoor aangemeld. Door eerdere ervaringen wist ik: de weg van de stilte is de weg die ik moet nemen.”

Houvast in de leegte

Het lukt Nynke niet altijd om er zo bewust mee om te gaan. “Daarom ben ik blij dat ik soms alleen ben. Iedereen om me heen rouwt op een eigen manier, dan vind ik het lastig om te weten wat ik nodig heb. Gek genoeg lukte dat heel goed toen ik B schreef. Ik was helemaal één met het schrijfproces. B verwoordt daarom oordeelloos wat er in mijn ziel omging. Alsof ik het vehikel was dat de woorden bracht waar ook andere mensen die zo’n verlies meemaken mogelijk naar zoeken.”

Nu haar leven steeds drukker wordt, vindt ze het moeilijker om dichtbij haarzelf te blijven. “Mediteren lukt me niet. Dus ik wandel, zoek de stilte op en probeer alles wat ik zie, het water, de bomen, zintuiglijk in me op te nemen. En dat is soms ook genoeg. Ik verlang eigenlijk altijd naar stilte. Ik denk dat dat komt omdat ik in Friesland met complete stilte ben opgegroeid. Er zit iets spiritueels in, door de leegte die erin zit. Die beangstigend is en tegelijkertijd troostend. Juist door die leegte heb ik houvast. Omdat ik erbij kan blijven.”

De dood als mystieke ervaring

Wat erbij blijven betekent, ondervond Nynke tijdens het overlijden van Berend. “Dat was een van de mooiste momenten in mijn leven. Omdat alle tijd wegviel. Ik zat in een soort capsule. Ik was één met de leegte. Misschien wel één met het leven en de dood. Ik had geen gedachten. Ik zag alles helder, het was heel liefdevol. Dat moment voelde voor mij als een eeuwigheid, al was het waarschijnlijk maar een paar seconden.” Ze herinnert zich dat gevoel ook van de bevalling. “Het zijn scharniermomenten waarbij je in een andere dimensie komt.”

De stilte heeft veel uitgemaakt op dat moment. Toen artsen en verpleegkundigen haar wilden storen, vroeg ze hen haar alleen te laten. Ze zat uren met Berend op schoot. “Hij was er al niet meer, hij was al heel ver weg, toch waren we verbonden.” Ze noemt deze gebeurtenis een mystieke ervaring, waardoor ze verder kan in het leven. “Als je zulke momenten kunt ervaren, dan is het leven – ondanks alles – magisch. Daarom doe ik toch elke dag weer de gordijnen open, want er is veel moois te ontdekken.”

“Dat was een van de mooiste momenten in mijn leven. Omdat alle tijd wegviel. Ik zat in een soort capsule. Ik was één met de leegte. Misschien wel één met het leven en de dood.”

Kisa Gotami

Wat Nynke vertrouwen geeft in het leven, zijn ontmoetingen met andere mensen die ook verlies hebben meegemaakt. Daarvoor werd ze geïnspireerd door het boeddhistische verhaal van Kisa Gotami. “Tijdens de week dat Berend thuis opgebaard lag, luisterde ik veel naar Ghosteen, het album van Nick Cave over het verlies van zijn zoon. Ik heb dat helemaal grijs gedraaid, omdat de muziek zo synchroon liep met de staat van mijn ziel.” In een van zijn nummers vertelt Cave haar verhaal. Na het overlijden van haar zoon vraagt ze Boeddha hem tot leven te wekken. Hij vraagt haar een wit mosterdzaadje te vinden bij een huis waar niemand verlies heeft gekend. Ze vindt het niet. “Ik kende het verhaal al, maar ik vind het zo’n mooie uitleg van vergankelijkheid, van verlies. Het laat me voelen dat ik niet alleen ben.”

Zelf ervaart ze dat ook. Steeds op het juiste moment komt ze iemand tegen die verlies kent, ook omdat ze zelf open over Berend vertelt. “Het is net alsof je een dimensie open zet waarin je elkaar herkent, begrijpt en draagt. Dat geeft me vertrouwen dat het leven ons vaak goed gezind is. Ondanks dat Berend zo ziek is geweest en zijn leven is geëindigd met zoveel pijn, is het leven ook dat ik word gedragen door mensen die ook verliezen hebben meegemaakt. Dat is uiteindelijk waardoor ik het volhoud. Omdat ik oprecht kan zeggen dat er liefde was en is.”

• Meer over Nynke: https://www.nynkesietsma.nl/
• Het boek B is hier te bestellen: https://www.singeluitgeverijen.nl/nijgh-van-ditmar/boek/b/

Het bericht ‘De boeddhistische gedachte dat alles in het leven vergankelijk is, troost me’ verscheen eerst op Beroeren.

Het was een prachtig jaar, vol met hoogtepunten. Voor het eerst sinds 10 jaar vierde ik weer carnaval, liep na 28 jaar mijn 6e vierdaagse, zette mijn hart open en ging los op Down The Rabbit Hole, genoot ik van bijzondere avonturen en vakanties met mijn gezin, vrienden en familie, vierden we het 50-jarig huwelijk van mijn ouders op een toffe plek, kwam het boek over de jeugd van mijn vader uit, maakte ik rake podcasts en andere verhalen, werkte ik aan betekenisvolle projecten waar mijn dochter soms deelgenoot van was, streed ik met mijn buurtgenoten succesvol om onze groene Kaapheuvel te behouden, verbouwden we onze serre tot een heerlijke werkplek en koos ik ervoor weer de collegebanken in te gaan voor een studie tot Geestelijk Verzorger.

Dit jaar blijft het langer donker. Want soms is rouw als een kalme zee, en soms als een wilde oceaan.

Moeilijke momenten

En er waren moeilijke momenten, verdriet om wat niet is en nooit meer zal komen. Avonturen die Maxine nooit mee zal maken. Dat Amélie als enig kind opgroeit en dat we als gezin altijd iemand missen. Lichtpuntjes en donkere momenten wisselden elkaar gedurende het jaar af. December brengt daarin altijd extra uitdagingen met zich mee. Als we naar de donkerste dag toe gaan, wordt het ook steeds donkerder in mijn hoofd.

Langer donker

Dit jaar blijft het langer donker. Want soms is rouw als een kalme zee, en soms als een wilde oceaan. Dat het langer duurt brengt onrust met zich mee. Moet ik iets doen om het donker te verdrijven? Of geduldig wachten tot het weer lichter wordt in mijn hoofd? Ik kies ervoor dieper te duiken naar de donkere kanten van mijn bestaan en het verlies stevig beet te pakken. Hoewel de golven me soms nog kunnen overspoelen, heb ik de afgelopen jaren steeds beter leren zwemmen. Ik weet dat ik gereinigd weer boven kom.

Ik kies ervoor dieper te duiken naar de donkere kanten van mijn bestaan en het verlies stevig beet te pakken.

Voluit leven met rouw en verlies

Dat noem ik voluit leven met rouw en verlies. Soms mogen rouw en verlies langer de boventoon voeren, met alle onzekerheid en ongemak dat daarbij hoort. Naast alle wensen voor mooie en betekenisvolle momenten, mag dat gevoel ook mee naar het nieuwe jaar.

Het bericht Het donkere mag ook mee naar het nieuwe jaar verscheen eerst op Beroeren.

Geef me signalen

In het begin vond ik er niks meer aan, aan het leven. Alles beleefde ik via een dikke rouwsluier om mijn hoofd. Ik dacht: als dit nu nog 40 jaar zo door moet, heb ik liever dat die jaren alvast om zijn. Natuurlijk wilde ik door voor Amélie en Jeroen. Maar voor mezelf hoefde het niet meer zo. Ook omdat ik niet wist hoe. Regelmatig ging ik op mijn rug liggen in het gras, keek naar de sterren en vroeg Maxine om me signalen te geven hoe ik verder moest. Dankzij een lotgenoot en vriendin Juul zag ik dat er een (nieuw) leven na zo’n groot verlies mogelijk was. Dat gaf me houvast en kracht.

Maar eerst moest ik zelf die donkere tunnel door zien te komen. Met de uitspraak van Winston Churchill in mijn achterhoofd: ‘If you’re going through hell, keep going’, ging ik door. Voor Amélie kwam ik mijn bed uit. Nadat haar zusje overleed was ze zes jaar oud. Ze had me hard nodig, maar ik haar misschien nog wel meer. Ik ging er veel op uit met haar. Ook om zo min mogelijk thuis te hoeven zijn. Want dan werd ik geconfronteerd met die lege plek. Die ik op die momenten probeerde te vermijden door veel mensen thuis uit te nodigen. Naast het feit dat ik Maxine zo gruwelijk miste, miste ik de dynamiek tussen mijn dochters. Altijd had ik verlangd naar het opvoeden van twee kinderen. En nu was die droom verwoest.

Regelmatig ging ik op mijn rug liggen in het gras, keek naar de sterren en vroeg Maxine om me signalen te geven hoe ik verder moest.

Nieuw leven?

Lang twijfelde ik over het krijgen van nog een kind. Ik vond het hartverscheurend dat Amélie verder moest zonder zus of broer. Want op wie moet ze later terugvallen als het nodig is? Ik weet heus wel dat vrienden ook veel voor je kunnen betekenen, toch ben ik dankbaar dat mijn broer er onvoorwaardelijk voor me is. Daarnaast leek nieuw leven me het enige antwoord op de dood en een manier van omgaan met de machteloosheid. Het was een oergevoel. Ik wilde ervoor gaan, Jeroen wilde het niet. Het kwam tussen ons in te staan en dat we allebei anders omgingen met het verlies hielp niet mee.

Ik was liever niet thuis, wilde mijn verhaal delen, schreef erover, ging lessen en lezingen geven. Jeroen was wel graag thuis, zocht troost bij en in zichzelf. Waar ik me eenzaam voelde op feestjes en festivals, waren dat voor Jeroen momenten waarop hij zijn batterij op kon laden, We verloren elkaar uit het oog, maar wilden elkaar niet kwijt raken. Relatietherapie heeft ons geholpen te ontdekken dat we allebei anders reageerden op de totale machteloosheid die we voelden. En daarin vonden we elkaar ook weer. Opnieuw kozen we voor elkaar. Daarna kwam de coronapandemie. Opeens zaten we noodgedwongen met ons drieën thuis. Het voelde als eindexamen doen voor onze relatie. Ik merkte dat we het goed hadden met ons drieën en leerde me verzoenen met het feit dat we met ons drieën zouden blijven.

In mijn hart danst ze mee

Mijn rouwtherapeut Annet Weijers zei het treffend: ‘Het overlijden van Maxine voelt alsof jij en je wereld zijn ingestort.’ In de puinhopen en de impopulaire plekken van het bestaan moest ik op zoek naar wat nog over was om mijn leven weer mee op te bouwen. Een uitspraak van schrijver Jeff Foster: ‘True healing is not the fixing of the broken, but the rediscovery of the unbroken, hielp me daarbij. Ik ging op zoek naar die dingen waar ik eerder blij van werd. 2,5 jaar na het overlijden van Maxine ging ik weer eens mee naar Lowlands. Een groot festival in de polder waar ik voor de komst van de kinderen jaarlijks mijn zomer afsloot en mijn lief heb leren kennen.

Ik vond het spannend om weer te gaan. Zou de chemie tussen mij en het festival nog werken? Nadat Maxine was overleden kon ik niet meer tegen feestende mensenmassa’s. Als ik ermee in aanraking kwam voelde ik een soort onzichtbare grens tussen hen en mij. Ik woonde in een wereld die ‘rouw’ heette en zij begaven zich in een, grotendeels onbezorgde, wereld waar ik naar terug verlangde. Mee feesten betekende de grens oversteken en het risico nemen de verbinding met Maxine kwijt te raken. Inmiddels had ik stapje voor stapje geleerd hoe ik me tussen deze werelden kon begeven, zonder de verbinding te verliezen. Terwijl het festival vorderde voelde ik de tweestrijd verder verdwijnen. De stapjes werden stappen. Ik durfde weer te dansen, gek te doen en ik voelde dat ze dan ook bij me is en met mij in mijn hart mee danst. De tranen vloeiden toen ik dat voelde.

Ik durfde weer te dansen, gek te doen en ik voelde dat ze dan ook bij me is en met mij in mijn hart mee danst.

Zij bleven staan

Verdriet en vreugde gaan inmiddels goed samen. Het verdriet blijft. Op de moeilijke dagen, als de dag van de diagnose, haar geboortedag, sterfdag, het sinterklaasfeest, kerst en vakantie. We staan erbij stil en doen betekenisvolle dingen. Alleen en met ons gezin. Afgelopen jaar zetten we de dappere stap door voor het eerst met ons drieën op vakantie te gaan. Soms staan we erbij stil met familie en vrienden. De overweldigende liefde vanuit mijn omgeving heeft me overeind gehouden. We vielen, maar voelden ons gedragen door onze vrienden en familie. Zij bleven staan. We stellen ons bewust kwetsbaar op, kiezen ervoor open te zijn over wat we nodig hebben. Dat maakt dat mensen om ons heen er echt kunnen zijn. Nog steeds moet ik wel eens een drempel over als ik bij iemand aanklop. Als ik het moeilijk heb, of behoefte aan gezelschap, bijvoorbeeld op de sterfdag van Maxine. Maar het wordt telkens een beetje makkelijker.

Onbewaakte ogenblikken

En toch, tegen die dagen/momenten kan ik me inmiddels wel wapenen. Moeilijker blijven de onbewaakte ogenblikken, de zogenaamde triggers voor rouw.  Het zien van kleine blonde meisjes of liedjes, gespeeld op haar uitvaart, die worden gedraaid in de supermarkt. En er komen ook nieuwe verliezen bij waar we ons toe moeten verhouden: ook wel secundaire verliezen genoemd. Lijntjes die doorgeknipt worden, zoals tijdens het afscheid van onze oudste van de basisschool, waar Maxine nog drie jaar had moeten rondlopen. Bewust afscheid nemen helpt. En haar naam noemen bij speciale momenten. Ze is erbij, ze hoort erbij. In ons huis waar haar urn staat en waar haar schilderij boven de eettafel hangt. Voor mij is ze overal.

Bewust afscheid nemen helpt. En haar naam noemen bij speciale momenten. Ze is erbij, ze hoort erbij.

Zin aan de onzin

Maxine wijst me de weg. Via mijn hart spreekt ze tot me. Mijn hart, waar ze op 28 april 2016 in is gevlogen, besloot ik te volgen. Maxine maakte de drive in mij wakker dat alle ernstig zieke kinderen en de mensen om hen heen de allerbeste zorg verdienen én voldoende aandacht voor hun rouw en (levend)verlies. Omdat dat het allerergste draaglijker maakt. Ik gaf nieuwe betekenis aan mijn leven door daaraan bij te dragen in de rol van ervaringsdeskundige, aangevuld met mijn expertise als communicatie adviseur. Dat doe ik vanuit mijn bureau ‘Beroeren’ wat ‘raken’ betekent. Ik schrijf, interview, mag bijzondere gesprekken begeleiden, geef lessen en lezingen. Dat geeft zin aan de onzin van haar verlies. Want zoals Leonard Cohen dat zo mooi zegt: ‘There’s a crack in everything. That’s how the light gets in.’

Deze woorden sprak ik tijdens de herdenkingsbijeenkomst op 13 april jl. in het Maastricht UMC, waar ouders hun kind herdachten dat in het afgelopen half jaar overleden is. Ik was uitgenodigd om tijdens deze bijeenkomst te vertellen hoe wij onze weg hebben gevonden na het overlijden van Maxine. Om ouders te helpen die voor de uitdaging staan te leren leven met hun eigen verdriet. Zus, de lievelingspop van Maxine, ging met me mee om haar te vertegenwoordigen en over haar kaars te waken. (zie foto)

Het bericht Verder zonder Maxine verscheen eerst op Beroeren.

Steeds vaker breng ik mensen met elkaar in gesprek over rouw, verlies en (kinderpalliatieve) zorg. Daarbij weet ik dat mijn persoonlijke ervaring met het verliezen van Maxine waardevol is, maar ook kan overweldigen. Al een tijd worstel ik op verschillende momenten met vragen als: hoe en wanneer zet ik mijn eigen ervaring in? Ik nam deel aan de vierdaagse training Spannende Interventies in groepen om te ontdekken hoe ik in contact kan zijn met mezelf en mijn ervaring in een groep als gespreksleider.

Graag deel ik drie belangrijke inzichten en nieuwe begrippen die ik meenam uit deze training.

Ontwikkel negative capability als gespreksleider: deal met ‘niet weten’

Tijdens een oefening waarbij ik in gesprek wilde komen met de deelnemers over hun verlies kwam plots mijn verhaal centraal te staan. Mijn angst dat mijn verhaal te veel ruimte inneemt werd zichtbaar. Gek eigenlijk, want ik vind dat verhalen van rouwende ouders niet verstopt moeten worden. Trainers Charles Engelen en Chris van Wijk leerden me vervolgens dat het juist nuttig is om je eigen spanning te leren kennen. En te leren herkennen wat je geneigd bent te doen, als die spanning zich voordoet. Charles Engelen: ‘Als je jezelf beter kent, kun je je eigen spanning en alle emoties en gedoe in een groep leren ‘containen’. Dat betekent: ze omvatten en zo in bedwang houden. Daarmee worden ze hanteerbaar. Om dat te kunnen moet je verdragen dat je nog even de uitkomst niet weet. Dat vermogen om onduidelijkheid te verdragen heet negative capability.’ Dit inzicht nodigde me uit om mijn verhaal er meer te laten zijn. En te ervaren wat er gebeurt als ik niet terugdeins om mijn verhaal centraal te laten staan, als een bal op de middenstip. Mogen mensen mijn verhaal zien, inclusief alle emoties die het verhaal oproepen, en er vragen over stellen? En lukt het mij vervolgens hen vragen te stellen over hun rouw en verlies?

Voorkom contaminatie: vul de ruimte niet met je eigen verhaal en emotie

‘Wanneer breng ik wel en niet mijn persoonlijke ervaring met rouw en verlies in in een groep die ik begeleid?’ vroeg ik de trainers. Hun antwoord leerde me over het begrip contaminatie: ‘het ‘vervuilen’ van het gesprek van de groep met je eigen projecties en opvattingen over het thema. Charles Engelen: ‘Helemaal niet contamineren kan niet, want je neemt jezelf altijd mee, ook als gespreksleider. Maar het is belangrijk dat je je bewust bent van het contaminerende effect dat je hebt. Puur door aanwezig te zijn. Je kunt zogezegd niet niet-interveniëren.’ Om onnodig contamineren te voorkomen, moet ik me telkens afvragen: draagt het bij aan het gesprek van de groep, als ik mijn ervaring nu inbreng, of beperkt het de anderen in hun ruimte om hun verlies te delen?

Bied de groep houvast door taak, tijd en plaats te benoemen

Als oefening ging ik met de deelnemers in gesprek over het omgaan met verlies. Ik ervoer dat de tijd nemen voor een veilige sfeer, uitspreken dat elk verlies er mag zijn en benoemen dat het spannend kan zijn, mensen uitnodigt te delen. Waar ik het idee had dat zoveel mogelijk ruimte geven helpend was, leerde ik van de trainers hoe belangrijk het is houvast te bieden door tijd, taak en plaats te begrenzen. En zelfs dat door het ontbreken van voldoende houvast een groep onbewust elders houvast probeert te vinden of losraakt van de taak door defensief gedrag. Helder maken wat we precies gingen doen en dat samen formuleren, vertellen hoe we de tijd indelen en duidelijkheid geven over de manier waarop we uitwisselen, gaf de veiligheid waar deelnemers naar op zoek waren. Of zoals iemand het verwoordde: ‘Dan weet ik dat jij het in de hand hebt’.

Met deze inzichten ga ik aan de slag. Dus wil je in gesprek over rouw, verlies en/of zorg? Leg die bal dan vooral bij mij neer.

Zorgdragers

Deze blog schreef ik voor Zorgdragers; netwerk van gedreven professionals met hart voor de zorg waar ik bij aangesloten ben. Ik deel mijn ervaringen en de impact op mijn eigen leven met voorbeelden uit de praktijk waar ik bijdraag aan betere kinderpalliatieve zorg in de rol van ervaringsdeskundige, aangevuld met mijn expertise als communicatieprofessional. Ik vind dat alle ernstig zieke kinderen en de mensen om hen heen de allerbeste zorg verdienen én voldoende aandacht voor hun rouw en (levend) verlies. Het maakt het allerergste draaglijker. Deze drive werd in mij wakker na het verliezen van Maxine, toen ze 3 jaar oud was.

In gesprek met rouw- en verliestherapeut Tanja van Roosmalen en ouders, verzorgers en brussen tijdens het symposium van Vereniging Kinderkanker Nederland ‘Als je kind is overleden aan kanker, hoe ga je dan verder als gezin’ (foto: Shannen Stolte)

Het bericht Blog #11 voor Zorgdragers: Gespreksleider. En ineens gaat het over mij. Wat nu? verscheen eerst op Beroeren.

Focus op wat wel is

Om het onszelf gemakkelijk te maken volgden we de wens van Amélie en verruilden het plan voor een actieve vakantie op de Wadden voor een Zuid-Europese bestemming aan zee. Immers: als onze meid het naar haar zin heeft, hebben wij dat meestal ook. En dat klopte. Samen vonden we een lekker langzaam ritme van uitslapen, brunchen, zwemmen, chillen, spelletjes, borrelen en dineren in een leuk restaurantje. Ik genoot van de aandacht voor elkaar en mezelf, heerlijke baaitjes, de bergen, een goed boek, spontane dutjes en onze mooie gesprekken. Zolang ik me focuste op wat er wel was, kon ik goed met het gemis overweg. Waarbij het verdriet om de fysieke afwezigheid van Maxine, net als thuis, met me mee danste. Naar me reikend op afstand. Geen zin in de pijn, wilde ik het op vakantie graag daar houden. Maar verdriet laat zich moeilijk regisseren.

Zolang ik me focuste op wat er wel was, kon ik goed met het gemis overweg. Waarbij het verdriet om de fysieke afwezigheid van Maxine, net als thuis, met me mee danste.

Verdriet om wat nooit zal zijn

Alsof ik voelde wat er ging komen, wilde ik na een gezellige avond in een cocktailbar een poosje alleen zijn. Terwijl mijn man Amélie alvast naar ons vakantiehuis bracht, genoot ik nog even van mijn  cocktail. Kijkend naar de bijna volle maan en haar licht over de donkere zee. Als altijd stelde ik mezelf gerust met de gedachte dat Maxine, die een fascinatie had voor de maan, daar ook is en over ons waakt. Normaal in stilte, maar deze avond leek ze me te roepen. Ik aarzelde me open te stellen voor dat wat mijn jongste me te vertellen had. Maar daar had ik niet zoveel tegenin te brengen. Maxine vroeg om aandacht, of ik nou wilde of niet. Denkbeeldig nam ze plaats naast me op het bankje. Ik besloot me over te geven en gaf mijn fantasie de ruimte. We kletsten in mijn hoofd over hoe het zou zijn geweest als ze er echt bij was. Steeds meer beelden liet ik toe: van zwemmen in de zee met twee dochters, stoeien met twee meidenlijven en aan tafel zitten in een Grieks restaurantje met een compleet gezin.  Levendig zag ik het voor me. En daarmee groeide het intense verlangen naar haar aanwezigheid in het hier en nu. Ik nipte van mijn Margarita en huilde stilletjes om wat nooit zal zijn.

Levendig zag ik het voor me. En daarmee groeide het intense verlangen naar haar aanwezigheid in het hier en nu. Ik nipte van mijn Margarita en huilde stilletjes om wat nooit zal zijn.

Here comes the sun 

Bij het wakker worden kon ik me moeilijk overgeven aan de nieuwe dag. Het aangewakkerde gemis door de denkbeeldige ontmoeting met Maxine en haar aanwezigheid in mijn droom die nacht dreunde na in mijn hoofd en hart. Terwijl ik zat bij te komen in de auto onderweg naar een stadje klonk ‘Here comes the sun’ door de speakers. Misschien wel het mooiste liedje van The Beatles. Ik schoot vol. ‘It’s allright’, zongen ze. En het was alsof Maxine me moed insprak en uitnodigde na onze emotionele ontmoeting van gisteravond en vannacht opnieuw naar de zonnige kant van het leven te kijken. Te komen spelen en dansen. Waar het maanlicht door de cyclus, net als verdriet, komt en gaat, is de zon er elke dag. Als bron van leven en energie. Om haar licht op ons te laten schijnen, op wat gezien mag en moet worden. Terwijl ik uitkeek over de azuurblauwe zee dankte ik haar voor de uitnodiging om er te mogen zijn, met vreugde én verdriet. En stond ik mezelf toe weer verder te mogen gaan genieten van deze vakantie met alles wat er was, voor en met ons drietjes.

Here comes the sun, doo-doo-doo-doo

Here comes the sun, and I say

It’s alright

Little darlin’, it’s been a long, cold, lonely winter

Little darlin’, it feels like years since it’s been here

Here comes the sun, doo-doo-doo-doo

Here comes the sun, and I say

It’s alright

Little darlin’, the smile’s returning to their faces

Little darlin’, it seems like years since it’s been here

Here comes the sun

Here comes the sun, and I say

It’s alright

Sun, sun, sun, here it comes

Sun, sun, sun, here it comes

Sun, sun, sun, here it comes

Sun, sun, sun, here it comes

Sun, sun, sun, here it comes

Little darlin’, I feel that ice is slowly melting

Little darlin’, it seems like years since it’s been clear

Here comes the sun, doo-doo-doo-doo

Here comes the sun, and I say

It’s alright

Here comes the sun, doo-doo-doo-doo

Here comes the sun

It’s alright

It’s alright

Het bericht Voor het eerst met ons drieën verscheen eerst op Beroeren.

Waarom zij wel?

Na het overlijden van Maxine bleef ik haar en andere deelgenoten opzoeken. We delen hoe om te gaan met nieuwe uitdagingen. Ik voel me er minder eenzaam door tussen alle complete gezinnen, die ik de eerste vijf jaar na het verlies van Maxine grotendeels vermeed. Ook contact met ouders van wie hun kind kanker heeft overleefd en survivors van kinderkanker was te moeilijk. Ik vond het onrechtvaardig dat zij er wel nog waren. Het versterkte mijn gevoelens van eenzaamheid, machteloosheid en jaloezie. Inmiddels weet ik dat die gevoelens er andersom ook zijn. Ouders van kinderen in behandeling denken meestal liever niet na over het scenario waarin hun kind overlijdt. En survivors en hun ouders voelen zich soms schuldig naar ouders van kinderen die de kanker niet hebben overleefd.

Wat ons verbindt

Steeds beter realiseer ik me hoe bijzonder en belangrijk het is dat de Vereniging Kinderkanker Nederland al deze ouders, al 35 jaar, samen brengt. Ze bieden ruimte aan ieders verhaal, als je er klaar voor bent. Deelgenoten trekken hier samen op om een plek te bieden waar je altijd terecht kunt voor herkenning, steun, een luisterend oor, begrip, ervaringsdeskundige informatie en praktische tips. En als ervaringsdeskundigen zetten we ons in om de (na)zorg te verbeteren. Sinds ik bij de vereniging actief ben en door de tijd zijn werk te laten doen, kan ik me nu, bijna zeven jaar later, beter verhouden tot anderen die een andere ervaring delen dan ik. Ruimte krijgen voor mijn eigen verhaal en kijken wat ons verbindt, maakt dat ik ook ruimte kan hebben voor het verhaal van een ander.

Alle verhalen een plek

Als dagvoorzitter tijdens het symposium waarbij de vereniging haar 35-jarig bestaan vierde heb ik extra aandacht gegeven aan het maken van ruimte om de honderddertig aanwezige ouders van kinderen in en uit behandeling, ouders van overleden kinderen, kinderen, jongeren, brussen en volwassenen die als kind kanker hebben gehad, te verbinden. Ik vulde mijn rol in door na het delen van mijn eigen verhaal iedereen aan te moedigen zijn/haar eigen verhaal te delen zonder schroom en zo (h)erkenning te geven voor de verschillende perspectieven. Ik merkte dat er, ondanks schroom, ook steeds meer ouders – ook van overleden kinderen – hun ervaringen deelden.

Alle verhalen dragen bij aan betere zorg

Het is mijn wens dat iedere ervaringsdeskundige de ruimte voelt zijn of haar ervaring te delen, ongeacht de uitkomst. Via de interactie kunnen we elkaar veel geven en leren, zoals over het omgaan met thema’s als (levend) verlies, je omgeving en veerkracht. Dat zorgt naast meer  wederzijds begrip en echt contact, ook voor betere zorg. De Vereniging Kinderkanker Nederland heeft veel ervaring met het laten participeren van ouders, kinderen en survivors in betere zorg en onderzoek. Inbreng van ervaringsdeskundigen dragen ook bij aan het laten vervagen van de – soms dikke – scheidslijn tussen curatieve en palliatieve kindzorg. Ouders hebben enorm veel baat bij vroegtijdige beschikbaarheid van palliatieve zorg. Die verandering vraagt inbreng van álle verhalen. In contact zijn met de ervaring van de ander is de sleutel naar goede zorg.

Zorgdragers

Deze blog schreef ik voor Zorgdragers; netwerk van gedreven professionals met hart voor de zorg waar ik bij aangesloten ben. Ik deel mijn ervaringen en de impact op mijn eigen leven met voorbeelden uit de praktijk waar ik bijdraag aan betere kinderpalliatieve zorg in de rol van ervaringsdeskundige, aangevuld met mijn expertise als communicatieprofessional. Ik vind dat alle ernstig zieke kinderen en de mensen om hen heen de allerbeste zorg verdienen én voldoende aandacht voor hun rouw en (levend) verlies. Het maakt het allerergste draaglijker. Deze drive werd in mij wakker na het verliezen van Maxine, toen ze 3 jaar oud was.

Het bericht Blog #10 voor Zorgdragers: Voelbaar spanningsveld verscheen eerst op Beroeren.

Hier is het normaal

Rouwtherapeuten met wie ik samenwerk en andere ervaringsouders deelden dat al met me: ‘kinderen die een groot verlies mee hebben gemaakt, vinden de overgang naar de middelbare school vaak extra lastig.’ Ik denk het ook, maar de binnenwereld van Amélie laat zich op dit gebied moeilijk raden. Wat ik wel weet, is dat school de plek is waar voor haar alles ‘normaal’ is gebleven toen Maxine zes jaar geleden overleed. Waar ze even verlost was van ziekte en van dood, van rouwende ouders en verdrietige mensen. Op school zijn haar vriendinnen. De meesten waren bij het afscheid, weten wat ze heeft meegemaakt. Daar zijn haar klasgenoten die haar verhaal kennen, op school kan  ze erover praten. Of zwijgen.

Wat ik wel weet, is dat school de plek is waar voor haar alles ‘normaal’ is gebleven toen Maxine zes jaar geleden overleed. Waar ze even verlost was van ziekte en van dood, van rouwende ouders en verdrietige mensen.

Drie jaar tekort

Ik voel verdriet als ik eraan denk dat we als gezin een vertrouwde plek achter ons laten. Niet alleen de vriendinnen van Amélie kennen ons verhaal, ook hun ouders en leerkrachten. Ze waren dichtbij toen Maxine ziek werd en overleed en bleven dat de jaren erna. ‘We praten hier nog regelmatig over dat kleine moppie en dat jullie alweer zes jaar zonder haar leven ’, herinnert  de moeder van een van Amélies vriendinnen zich, terwijl we nadenken over  het afscheidscadeau van de klas. Ik schiet vol. Deze contacten zal ik missen. Op één goede vriendin na kent niemand van haar klasgenoten en ouders Maxine op de middelbare school. Alsof we met het verlaten van de basisschool weer een stukje Maxine moeten loslaten. Daar komt bij dat ik nog niet klaar ben op deze plek. Hier had ik nog drie jaar moeten rondlopen, tot de dag dat  Maxine zou uitvliegen naar haar middelbare school. Het besef dat ook dit haar wordt ontzegd, doet pijn.

Alles in de weckpot

Amélie en ik hebben ons eigen verdriet, al is het ook verweven. Af en toe is het zoeken naar wat van mij is en wat van haar. Haar coach, die haar handvatten geeft om met deze gevoelens om te gaan, leert ons hoe we voorkomen dat we elkaars pijn ook nog dragen. ‘Laat me maar’, zegt Amélie steeds vaker als ze alleen wil zijn met haar verdriet.  Het is wel fijn om samen vorm te geven aan haar laatste jaar. We conserveren polaroids en briefjes van bijzondere momenten uit groep acht in een grote glazen weckpot. Ik ben actief betrokken bij de uitjes van groep acht en er ligt een fotoboek bij de drukker om verhalen en foto’s van de meiden vast te leggen. ‘Het gaat allemaal zo snel mam, ik wilde dat ik er nog meer van had genoten’, constateerde Amélie vorige week. Herinneringen tastbaar maken helpt om de tijd af en toe stil te zetten. En geeft iets om vast te houden als er straks weer een draadje wordt doorgeknipt.

Zorgdragers

Deze blog schreef ik voor Zorgdragers; netwerk van gedreven professionals met hart voor de zorg waar ik bij aangesloten ben.  Ik deel mijn ervaringen en de impact op mijn eigen leven met voorbeelden uit de praktijk waar ik bijdraag aan betere kinderpalliatieve zorg in de rol van ervaringsdeskundige, aangevuld met mijn expertise als communicatieprofessional. Ik vind dat alle ernstig zieke kinderen en de mensen om hen heen de allerbeste zorg verdienen én voldoende aandacht voor hun rouw en (levend) verlies. Het maakt het allerergste draaglijker. Deze drive werd in mij wakker na het verliezen van Maxine, toen ze 3 jaar oud was.

Het bericht Blog #9 voor Zorgdragers: Weer een draadje doorgeknipt verscheen eerst op Beroeren.

‘Mag ik jouw potje oranje lak nog even lenen?’, vraagt mijn andere schoonzusje, die ook met gekleurde nagels de deur uit wil kunnen gaan. Traditiegetrouw maken we ons op voor een rondje over de vrijmarkt op deze zonnige Koningsdag. We slenteren, doen een drankje onderweg en zoeken naar spulletjes die we misschien kunnen gebruiken. De sfeer is ontspannen. Toch voel ik het onheil dat zes jaar geleden ongemerkt boven mijn hoofd hing, toen ik eveneens met de nasmaak van een oranjetompouce en gelakte nagels over de vrijmarkt liep. Ik kocht boekjes en DVD’s voor Maxine, niet wetend dat ze die nooit meer zou bekijken. Want na de lunch werd, toch plotseling, het afscheid van haar ingeluid.

Toch voel ik het onheil dat zes jaar geleden ongemerkt boven mijn hoofd hing, toen ik eveneens met de nasmaak van een oranjetompouce en gelakte nagels over de vrijmarkt liep.

Onmogelijke vraag

Thuis waren er lekkere broodjes, die ik tegelijk met de tompoucen van de bakker had meegenomen. Maxine smulde ervan, maar door uitval van haar spieren verslikte ze zich en viel flauw. Dit incident was het begin van het einde. Maxine kon daarna alleen nog maar liggen en had bijna nergens zin meer in. Het spreekwoordelijke lichtje in haar ogen was gedoofd. Jeroen, mijn man, zat de hele middag bij haar, zich voorbereidend op het naderende afscheid. En ook al zag ik dat het zo niet langer ging, tegen beter weten in hoopte ik op een ommekeer. Vooral omdat ik niet wist hoe ik met deze nieuwe situatie om moest gaan. Van herinneringen maken met en zorgen voor Maxine moest ik opeens overgaan tot loslaten. Hoe neem ik afscheid van mijn dochter? Die onmogelijke vraag had ik de hele ziekteperiode voor me uitgeschoven. Tot het moment dat een ambulanceverpleegkundige me de volgende ochtend liet weten dat Maxine waarschijnlijk diezelfde dag zou overlijden. Opeens voelde ik wat me te doen stond en kon ik haar met liefde begeleiden naar de andere kant.

Afspraak tussen verdriet en mij

Elk jaar op Koningsdag speelt zich diezelfde film af. Na het bezoek aan de vrijmarkt en de broodjeslunch daalt het verdriet vandaag wederom als een deken op me neer. Het ligt op me te wachten en ik maak ruimte om het te ontvangen. Alsof we een afspraak hebben, verdriet en ik. Wij alleen. Want waar ik naar binnen keer, wil Jeroen juist naar buiten. In de middag vertrekt hij naar Oranjepop, een festival in de stad. Hij heeft er behoefte aan het leven met familie, vrienden, muziek en biertjes te vieren op de dag voordat de zon voor Maxine definitief onder ging.

‘Ga je mee?’, vraagt hij voor de vorm, wetend dat ik nee zal zeggen. We gunnen elkaar onze eigen manier. Want terwijl Nederland feest viert verstil ik om opnieuw het proces van loslaten te doorleven.

Het ligt op me te wachten en ik maak ruimte om het te ontvangen. Alsof we een afspraak hebben, verdriet en ik.

In een coconnetje

Het feest houd ik op afstand om haar nabijheid te voelen en over haar te mijmeren. Zoekend naar elementen die haar zo tastbaar mogelijk maken; ik kijk foto’s en filmpjes, lees mijn blogs en snuffel aan haar kleertjes. In gedachten ben ik met Maxine samen in een coconnetje om het moment te markeren dat ik haar verloor. Ik haal haar denkbeeldig een beetje naar me toe, voordat we morgen stilstaan bij het moment dat ze uit het leven is weggegleden. Zo bereid ik me voor op die vreselijk verdrietige dag. Elk jaar weer is het moeilijk onder ogen te zien dat ze zomaar uit onze handen is geglipt, terwijl we alleen machteloos toe konden kijken. Het is telkens weer oefenen met Het Grote Loslaten. Want met terugwerkende kracht wil ik haar nog steeds bij me houden.

Het bericht Oefenen met Het Grote Loslaten op Koningsdag verscheen eerst op Beroeren.

VOKK – Attent 2 2020 Een ongebruikelijke keuze

Het bericht Duivels dilemma verscheen eerst op Beroeren.